Thoạt nhìn, thi tốt nghiệp THPT nhiều đợt là một bước tiến hợp lý. Một thí sinh không còn phải đặt toàn bộ kết quả của 12 năm học vào vài buổi thi. Áp lực của một kỳ thi duy nhất cũng được giảm bớt. Nhưng nhiều đợt thi không chỉ là thêm vài ngày vào lịch. Đây là sự thay đổi mô hình đánh giá, kéo theo hàng loạt vấn đề về quyền dự thi, giá trị điểm số, tuyển sinh đại học, chi phí tổ chức và trách nhiệm giải quyết sự cố.
Bộ GD-ĐT dự kiến kế hoạch tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT thành nhiều đợt trong năm
ảnh: Nhật Thịnh
Pháp luật hiện hành vẫn được thiết kế chủ yếu cho một kỳ thi tập trung. Luật Giáo dục năm 2019, đã được sửa đổi bởi luật số 123/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1.1.2026, quy định học sinh hoàn thành chương trình THPT, đủ điều kiện dự thi và đạt yêu cầu thì được cấp bằng tốt nghiệp. Quy chế thi hiện hành xác định kỳ thi phải bảo đảm an toàn, trung thực, khách quan và công bằng. Kết quả thi không chỉ dùng để xét tốt nghiệp mà còn cung cấp dữ liệu cho các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp tuyển sinh. Quy chế hiện quy định 3 buổi thi và ngày thi được Bộ hướng dẫn hằng năm. Quy chế cũng đã mở đường cho việc chuẩn bị thi trên máy tính đối với các môn trắc nghiệm tại một số địa phương đủ điều kiện. Tuy nhiên Thông tư 13/2026/TT-BGDĐT mới chỉ sửa đổi một số khâu của quy trình hiện hành, chưa xác lập một cơ chế thi nhiều đợt trong năm.
Xây dựng được ngân hàng câu hỏi đủ lớn
Vấn đề đầu tiên phải giải quyết là điểm số giữa các đợt có thực sự tương đương hay không. Không thể mặc nhiên cho rằng 2 đề thi cùng cấu trúc và cùng số lượng câu hỏi thì có độ khó như nhau. Nếu đề thi đợt sau dễ hơn hoặc khó hơn, điểm số không còn phản ánh thuần túy năng lực của thí sinh mà còn phụ thuộc vào việc các em dự thi ở thời điểm nào.
Muốn thi nhiều đợt, Bộ GD-ĐT phải xây dựng được ngân hàng câu hỏi đủ lớn, được thử nghiệm, phân tích và định cỡ trước khi sử dụng. Kết quả giữa các đề thi phải được quy đổi trên cùng một thang đo bằng phương pháp kỹ thuật đáng tin cậy. Cách hiệu chỉnh điểm, biên độ sai số và cơ chế kiểm định cần được công bố ở mức đủ để xã hội giám sát. "Chuẩn hóa" không thể chỉ là tên gọi của kỳ thi mà phải được chứng minh bằng dữ liệu.
Thi nhiều đợt cũng làm tăng áp lực bảo mật. Một ngân hàng đề được sử dụng quanh năm phải đủ lớn để câu hỏi đã xuất hiện ở đợt trước không trở thành lợi thế cho người thi sau. Việc truy cập, lựa chọn, truyền nhận và lưu trữ câu hỏi phải được phân quyền và ghi lại dấu vết. Công nghệ có thể giảm một số can thiệp trực tiếp của con người, nhưng cũng tạo ra những rủi ro mới về tài khoản quản trị, mã nguồn, dữ liệu và an ninh mạng.
Thí sinh tham gia kỳ thi đánh giá năng lực chuyên biệt của Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, đợt thi tháng 5.2026. Kỳ thi này thực hiện hoàn toàn trên máy tính
ảnh: Ngọc Long
Nhiều đợt thi có đồng nghĩa với quyền thi lại hay không?
Vấn đề thứ hai là nhiều đợt thi có đồng nghĩa với quyền thi lại hay không. Đây là hai chuyện khác nhau. Nhiều đợt có thể chỉ là chia thí sinh thành các nhóm thi ở những thời điểm khác nhau. Nó cũng có thể được thiết kế để thí sinh thi lại khi chưa đạt hoặc thi lại nhằm cải thiện điểm. Mỗi phương án tạo ra những hệ quả pháp lý và xã hội rất khác.
Nếu cho phép thi lại, quy chế phải trả lời rõ mỗi thí sinh được thi bao nhiêu lần, được thi lại toàn bộ hay từng môn, sử dụng điểm cao nhất, điểm của lần gần nhất hay kết hợp điểm tốt nhất của nhiều đợt. Kết quả có giá trị trong bao lâu và các trường đại học có được phân biệt giữa người thi một lần với người thi nhiều lần hay không cũng phải được quy định hoặc giới hạn rõ ràng.
Vấn đề thứ ba là chi phí. Người có điều kiện có thể thi nhiều lần, học thêm giữa các đợt, di chuyển đến địa phương có điểm thi thuận lợi và dành thêm thời gian để cải thiện kết quả. Người nghèo, học sinh miền núi hoặc người phải đi làm sớm có thể chỉ đủ khả năng thi một lần. Khi đó, về hình thức mọi người đều có quyền thi lại, nhưng khả năng thực hiện quyền ấy lại rất khác nhau.
Vì vậy, số lần dự thi phải được áp dụng bình đẳng. Thí sinh không thể dự thi do thiên tai, bệnh tật, sự cố kỹ thuật hoặc nguyên nhân khách quan cần được bố trí thi lại mà không phải chịu thêm chi phí. Nếu thu phí đối với việc tự nguyện thi lại để cải thiện điểm, phải có cơ chế miễn, giảm cho người học có hoàn cảnh khó khăn.
Địa điểm thi cũng phải được bố trí để học sinh ở vùng xa không phải trả một khoản chi phí quá lớn chỉ để thực hiện quyền mà quy chế đã trao cho mình.
Thi trên máy tính có đảm bảo công bằng?
Thi trên máy tính lại đặt ra một dạng bất bình đẳng khác. Máy tính chỉ là phương tiện tổ chức, còn thi nhiều đợt là thay đổi mô hình đánh giá. Không nên đánh đồng hai việc này hoặc mặc nhiên cho rằng đưa kỳ thi lên máy tính sẽ tự động làm kỳ thi công bằng hơn.
Nếu một địa phương có hạ tầng tốt được tổ chức nhiều đợt trên máy tính, trong khi địa phương khác chỉ có một đợt thi trên giấy, thí sinh đã có sự khác biệt về cơ hội ngay từ nơi cư trú. Những em thường xuyên sử dụng máy tính cũng có lợi thế hơn người ít được tiếp xúc với thiết bị, dù năng lực môn học có thể tương đương.
Trong giai đoạn thí điểm, nếu kết quả được dùng để xét tốt nghiệp hoặc tuyển sinh đại học, thí sinh phải được làm quen miễn phí với phần mềm, dạng hiển thị và thao tác làm bài. Điểm thi phải có thiết bị dự phòng, nguồn điện dự phòng, nhật ký hệ thống và quy trình xác định lỗi thuộc về thí sinh hay đơn vị tổ chức. Khi sự cố không do lỗi của người dự thi, quyền được thi lại phải phát sinh theo quy chế, không phụ thuộc vào sự xem xét tùy nghi của từng hội đồng.
Trước khi biến thí điểm thành kỳ thi có giá trị quyết định, Bộ GD-ĐT cần công bố một đề án đầy đủ và sửa đổi quy chế thi. Văn bản mới tối thiểu phải quy định số lần dự thi, điều kiện thi lại, cách công nhận và quy đổi kết quả, chi phí, thời hạn sử dụng điểm, xử lý sự cố, quyền phúc tra dữ liệu điện tử và trách nhiệm của từng cơ quan. Phương pháp chuẩn hóa đề thi cũng cần được kiểm định độc lập trước khi áp dụng trên diện rộng.
Thi nhiều đợt có thể làm kỳ thi nhân văn hơn, linh hoạt hơn và giảm rủi ro của lần thi duy nhất. Nhưng thêm cơ hội không đơn giản là thêm số lần được bước vào phòng thi. Cơ hội chỉ thực sự bình đẳng khi mọi thí sinh được tiếp cận kỳ thi với chi phí hợp lý và khi một điểm số có cùng giá trị, bất kể được tạo ra ở đợt nào, trên giấy hay trên máy tính, tại thành phố hay miền núi.
